افكار عمومى (Public opinion) يكى از جنجالى ترين موضوعات در علوم اجتماعى است كه از دو واژه Poll )نظرخواهى) و Public (عمومى، عامه) گرفته شده است. افكار عمومى برخاسته از ضمير باطن يك ملت و نوعى واكنش مردم است نسبت به موضوعى كه در سرنوشت آنها تاثير مى گذارد. اين واژه در اصل (Doxa) به معنى نظر بوده است.
آلن بيرو در تعريف آن مى نويسد: افكار عمومى عبارتند از «طرز تلقى و واكنش جمعى و مشهود اكثريت افراد يك جامعه در مقابل رويدادهاى اجتماعى كه اغلب مهم تلقى مى شوند.»۱
مطالعه افكار عمومى و شناخت آن كه ارتباط نزديكى به شناخت مردم دارد، از قرن ها پيش مورد توجه سياستگزاران (اجتماعى، سياسى، فرهنگى و اقتصادى) بوده است. به دنبال آن از ده ها سال پيش در كشورهاى مردم سالار جهان تبديل به يك مسئله موثر و با اهميت شده است و مردم و حكومت هاى اين گونه كشورها هر روز جايگاه والاترى براى آن قائل مى شوند.
در واقع بايد گفت اين گونه كشورها همواره براساس نظرات مردم به تصميم گيرى مى پردازند و يا اقدامات خود را اصلاح مى نمايند. در حكومت هاى مردم سالار اطلاع از اينكه مردم به چه فكر مى كنند و نظراتشان نسبت به مسائل چگونه است از اهميت زيادى برخوردار است چرا كه بدين وسيله نهادها، سازمان ها، موسسات، كارخانجات و شخصيت ها به مقبوليت خدمات خود پى مى برند و از طريق بازسازى خود يا گاه با نفوذ بر افكار عمومى آن را جلب و يا به سمت منافع خود سوق مى دهند.
ديويد هيوم فيلسوف انگليسى تا بدان حد افكار عمومى را موثر مى دانست كه معتقد بود: «افكار عمومى شكل دهنده دولت ها است.»
در خصوص اينكه چه عواملى آن را به وجود مى آورند نظرات مختلفى وجود دارد. «لازارسفلد» و «برسون» افراد مطلع يا گروه هاى مرجع را عوامل پيدايش افكار عمومى مى دانند اما «ماكس وبر» نقش رهبران كاريزماتيك را در اين مقوله بااهميت تلقى مى كند. برخى نيز «سهم شايعه را در تشكيل افكار عمومى انكارناپذير دانسته اند.»۲
احزاب سياسى نيز سهم بسزايى در شكل دهى افكار عمومى دارند و در فقدان احزاب سياسى فعال و موثر، وسايل ارتباط جمعى، رهبران بانفوذ، اماكن مذهبى مانند مسجد هستند كه افكار عمومى را شكل مى دهند.
اگر افكار عمومى با سياست ها و برنامه هاى كلان مسئولان همنوايى نداشته باشد، بدون ترديد امكان توفيق آنان بسيار كم خواهد شد. نظرسنجى يكى از معمول ترين شيوه هاى سنجش افكار است. در واقع نيازها و كمبودهاى هر جامعه، با تحقيق و نظرسنجى روشن مى شود. در واقع بدين وسيله انديشه ها و افكار پنهان جامعه به سطح آورده مى شوند. اصطلاح نظرسنجى در جامعه شناسى «kap study»۳ خوانده مى شود.
نظرسنجى سعى دارد افكار عمومى را درباره مسائل مختلف براى مسئولان و نهادهاى مربوط نشان دهد و اطلاعات لازم را براى تصميم گيرى در اختيارشان قرار دهد و ارتباطى بين مردم و مسئولان باشد. اين حرفه امروزه تبديل به يك صنعت شده است و از اين طريق بسيارى از پژوهشگران و علاقه مندان خصوصاً دانشجويان به تجارب عملى براى آشنايى با روش تحقيق در علوم تحقيق دست مى يابند و حتى به كسب درآمد مى پردازند.
نظرسنجى در دوران معاصر تبديل به يكى از منابع عمده درآمد در موسسات تحقيقاتى و از ابزارهاى مهم مورد استفاده تصميم گيران و صاحبان انديشه شده است. نظرسنجى ها نشانگر ميزان علايق و ديدگاه هاى مردم يك كشور راجع به موضوعات مختلف است.
از خصوصيات اين روش آن است كه در محيط طبيعى انجام مى پذيرد و معمولاً اطلاعات در يك زمان كوتاه گردآورى مى شود. در كشور ما نيز مراكز تحقيقاتى معتبرى براى نظرسنجى درباره مسائل و رويدادهاى مختلف جامعه تاسيس شده است. اين مراكز گاه با پيش بينى هاى نزديك به واقع خود بر اعتبار نظرسنجى ها مى افزايند.
نظرسنجى ها در عمل معمولاً با مشكلاتى مواجه هستند؛ مشكلات حاصل از جنبه هاى فنى و روش شناسى، اوضاع و شرايط موجود در جامعه، حساسيت نسبت به نظرسنجى در بين مردم، بى توجهى و اهميت نداشتن افكار عمومى براى مسئولان و مردم، ضعف در توجيه مردم در خصوص پژوهش نظرسنجى، استفاده از شيوه نمونه گيرى و روش هاى آمارى كه اگر غلط باشد ممكن است نتايج غلطى را به بار بياورد.
از سوى ديگر نتايج نظرسنجى ها زمانى قابل اطمينان و اعتبار است كه محدوديتى در مقابل بيان افكار وجود نداشته باشد. زمانى كه در جامعه فشار بر افكار وجود داشته باشد مردم با احتياط ناشى از ترس نظراتى مى دهند كه ممكن است با مكنونات قلبى آنها فاصله داشته باشند. لهذا در اين گونه مواقع نتايج نظرسنجى ها با واقعيات فاصله دارند و به عبارتى ما را فريب مى دهند. نتايج نظرسنجى ها در موسسات معتبر نظرسنجى با واقعيت معمولاً با نسبت ۲+ يا ۲- به دست مى آيد.
در نظرسنجى هاى مربوط به انتخابات ممكن است با گذشت هر ساعت نظرات مردم تغيير يابد و نظرى را كه مثلاً ديروز ابراز كرده اند بر اثر پيشامد و يا تبليغات كانديداها، امروز كاملاً تغيير كند. استوتزل مى گويد: «اقليت امروزى مى تواند، اكثريت فردا باشد، زيرا تفسير در نظر وجود دارد. چرا كه تغييرات اجتماعى وجود دارد.»۴ گراويتس مى گويد كه «موسسات نظرسنجى به تقاضاى كسانى پاسخ مى دهند كه به آنها دستمزد مى دهند. اين وابستگى بخش مهمى از آزادى عمل آنها را سلب مى كند.»۵
هر چند گراويتس در جاى ديگر درصدد دفاع از نظرسنجى برمى آيد و در مقابل كسانى كه «نظرسنجى را نوعى جادوگرى و پيش بينى مى دانند»۶ مى گويد: «پيش بينى مستلزم اين است كه نظرات ثبات داشته باشند در حالى كه اين طور نيست اگر مى بينيم كه نظرسنجى ها روزبه روز زياد مى شوند به اين دليل است كه امكان مى دهند خلاء ارتباطى ميان حكام و مردم پر شوند.»۷ ماركسيست هاى پيرو مكتب فرانكفورت نيز نظرسنجى را عالمانه و ماهرانه مى دانند.
اما در مقابل برخى انتقاداتى كه مطرح شد گروهى ديگر به تعريف و تمجيد از نظرسنجى مى پردازند نظير آنكه اگر روش هاى آمارى، دقيق و درست باشد هيچ گونه مشكل حادى در افكارسنجى پيش نخواهد آمد. اگر پرسش ها به گونه اى تدوين شود كه شبهه اى ايجاد نكنند و يا به گونه اى نباشند كه پاسخ ها را به سمت حمايت از گروه و يا موضوع خاصى سوق بدهند تحقيق را با خطا مواجه نمى كند.
دسته اى از محققان تكثرگرا، رابطه افكارسنجى و تصميمات اتخاذ شده به وسيله سياستگزاران را چنان همبسته مى بينند كه ادعا مى كنند امروزه سياستمداران ديگر نمى توانند به روشنى در جهت مخالف افكار عمومى حركت كنند.بايد اذعان داشت نظرسنجى مراحل مختلفى دارد كه ممكن است در هر كدام از اين مراحل بعضاً خطايى رخ بدهد و به اشتباه در نتيجه گيرى منجر شود. اين ايرادات ممكن است در مرحله طرح سئوالات رخ بدهد و يا در مرحله جمع آورى اطلاعات كه مثلاً پرسشگران برخى پرسشنامه ها را خودشان تكميل بكنند و به پاسخگويان مراجعه نكنند اما موسسات نظرسنجى معمولاً سعى مى كنند حداقل در مراحل اجرايى با استفاده از نظارت و كنترل پرسشگران چنين خطاهايى را به حداقل برسانند.
النور سينگر با تمجيد از امر نظرسنجى مى گويد: «نظرسنجى ها هر چه قدر هم براى اندازه گيرى افكار عمومى منحرف كننده يا كم حاصل باشند از هر وسيله اندازه گيرى ديگرى كه در اختيار داريم بهتر هستند. چرا كه تنها در اين صورت است كه به نظرات مردم كه به دلايلى ابراز نشده اند مى توان دست يافت.»۸ نظرسنجى ها امروزه به عنوان يكى از عوامل تعيين كننده در توسعه به شمار مى آيند حتى «توسعه سياسى را در كشور تثبيت مى كند»۹ خوشبختانه در سال هاى اخير افكارسنجى به طرز چشم گيرى روبه رشد بوده است.
اما مردم اغلب با نظرسنجى آشنا نيستند آنها هم كه مى دانند اهميت اندكى براى آن قائلند. بعضى از مردم از نظرسنجى به عنوان يك امر بيهوده و بى فايده ياد مى كنند. آنها معتقدند اين نظرسنجى ها هيچ گونه تاثيرى در مسئولان ندارند و دردى از مردم دوا نمى كنند. برخى از مردم نيز همواره از پاسخ به سئوالات امتناع مى ورزند و يا آنكه با احتياط و دور از نظرات واقعى خودشان اظهارنظر مى كنند.
جامعه ما امروز شديداً نيازمند پژوهش براى آگاهى از نگرش ها و رفتار مردم است تا براساس آن
تصميمات به نحو بهترى اتخاذ شود.هر جامعه اى همواره نيازمند پژوهش براى آگاهى از نگرش ها، اطلاعات و رفتار مردم چه به شكل فردى و چه جمعى است.با تحقيق و پژوهش مى توان پيش از آنكه مشكلات و نارضايتى ها افزايش يابد آن را مورد شناسايى قرار داد و بدين ترتيب با تدبير لازم در جهت حل و يا رفع آنها كوشيد.
در ده ها سال اخير نظرسنجى يكى از اركان اصلى دموكراسى ها بوده اند. اين نكته را بايد در نظر داشت كه تحقيق نيازمند شفافيت و اجتناب از استتار حقيقت است و با نظرسنجى مى توان به برخى نظرات مردم كه به دلايلى ابراز نشده اند دست يافت و قبل از آنكه برخى مسائل در اثر ناآگاهى حكومت ها تبديل به بحران شود جلوگيرى كرد.
پى نوشت ها:
۱- فرهنگ علوم اجتماعى، بيرو، آلن، ترجمه محمدباقر ساروخانى، صفحه ۱۱۳.
۲-شيوه هاى سنجش افكار با تاكيد بر نقش مخاطب، دادگران، محمد، فصلنامه تحقيقات روابط عمومى، سال اول پاييز ،۱۳۷۸ صفحه ۶۶.
۳-كلمه kap study متشكل از سه واژه knowledge attitude practice است كه وقتى با study مى آيد به معناى «مطالعه دانش، نگرش و رفتار» افراد جامعه است.
۴- لازار، ژوديت، افكار عمومى، ترجمه مرتضى كتبى، نشرنى، تهران چاپ اول، ۱۳۸۰ صفحه ۱۹۲.
۵- لازار، همان، صفحه ۱۸۵.
۶-لازار، همان، صفحه ۱۶۳.
۷- لازار، همان، صفحه ۱۸۵.
۸- لازار، همان، صفحه ۱۸۶.
۹-حاجيانى، ابراهيم، ماهنامه پيام جهاد، نشريه داخلى جهاد دانشگاهى، زمستان ۱۳۸۰.
************
نوشته: رحيم يعقوب زاده - روزنامه شرق
در همين رابطه: فرآیند انجام یک طرح نظر سنجی
